جام جم - قاب كوچك - شنبه ۳۰ آبان ۱۳۸۸

   اما پس از فراگیری این آموزه بنیادین حالا می خواهیم بدانیم برای غلبه بر تکنیک و پختگی در فرم چه باید بکنیم. اساتید فن می گویند راهش مداومت و استمرار در کار هنری است و علاوه بر آن انتخاب یک موضوع خاص که به ذوقمان بیشتر چنگ می زند و ما را بیشتر به خود فرا می خواند و آن گاه مستغرق شدن در آن موضوع و دلبستگی پیدا کردن نسبت به آن و سرانجام به مثابه یک کانال، حفاری کردن و راه یافتن به اعماق ناپیدا و جوانب ناشناخته آن موضوع محدود و خاص ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۳۰ آبان ۱۳۸۸

جام جم - اندیشه - یکشنبه ۲۴ آبان ۱۳۸۸

رسد آدمی به جایی ...

«طریق عرفان»[1] عنوان ترجمه و شرح رساله «الولایة» مرحوم علامه سید محمد حسین طباطبایی (ره) است. علامه حسن زاده آملی در مقدمه و تقریظ خود بر این کتاب، رساله «الولایة» را «مأدبه ای آسمانی آراسته برای نفوس مستعده به نور ولایت» نامیده اند و با تعبیر «عَلـَم علم و عمل و طود تحقیق و تفکیر و تعلیم جناب استاد اکبر علامه حاج سید محمد حسین طباطبائی صاحب تفسیر عظیم و قویم «المیزان» -رفع الله المتعالی درجاته-» از نویسنده آن نام برده اند. حضرت آیت الله جوادی آملی از این نیز فراتر رفته و این رساله را بهترین اثر علامه طباطبایی برشمرده اند: «بهترین اثر علامه طباطبایی –رضوان الله علیه- همین اثر است که با عنوان «رساله الولایه» مرقوم فرمودند. در بعضی از مباحث این رساله یادآور شده اند که «این سخن در کتاب های دیگران نیست». ایشان تعبیری به این بلندی و عظمت را در هیچ جایی بیان نکرده اند.» در معرفی مضمون این رساله نیز شاید هیچ تفصیلی رساتر از اجمالی نباشد که در پشت جلد ترجمه و شرح آن، از آیت الله جوادی آملی نقل شده که فرموده اند: «علامه طباطبایی بیش از هر چیز به مسأله «ولایت» اهمیت می دادند. معنای ولایت آن است که انسان به جایی برسد که عالم و آدم را تحت تدبیر خدای سبحان ببیند و لاغیر.» رساله الولایه حضرت علامه فصلی دارد که شارح محترم این عنوان را برای آن در نظر گرفته است: «راهیابی به باطن عالم و اسرار غیب مخصوص انبیا نیست بلکه برای همگان امکان پذیر است». مد نظر ما در این نوشته به طور خاص بحث رؤیت خداوند متعال است که این فصل از رساله موجز و ارزشمند علامه به آن اختصاص دارد ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۲۳ آبان ۱۳۸۸

فیلم مستند، بازنمایی هنرمندانه واقعیت است. نوعی مشاهده دیگرگونه واقعیات و انتقال این مشاهده تازه به مخاطب. از این رو پیداست که در حوزه هنر فیلم مستند –و به طور کلی در مقوله هنر- بازتاب بی واسطه یا نمایش مستقیم و بی کم و کاست واقعیت جایی ندارد. به عبارت دیگر تقلید یا کپی (رونوشت برداری) از واقعیت، هدف و انگیزه در بازنمایی نیست. هرگاه معنای واقعی بازنمایی و ارتباط آن را با مقوله مشاهده هنرمندانه به درستی دریافتیم خواهیم دانست که بازسازی در سینمای مستند نیز با همین بازنمایی است که آغاز می شود. بازنمایی مراتب، درجات و کیفیات گوناگون و کاربردهای متفاوتی در هنر مستندسازی دارد. استاد احمد ظابطی جهرمی دراین زمینه مقاله ای دارد با عنوان «نگرش مستند در هنر، بویژه در سینما» که در کتاب «سی سال سینما» نشر نی، 1387 به چاپ رسیده و راهنمای خوبی برای علاقمندان پی گیری تخصصی این مبحث است.

   در تعریف بازسازی گفته اند: بازسازی عبارت است از دوباره به وجود آوردن یا ایجاد یک موقعیت برای تجدید یا تکرار یک رویداد، یک عمل یا یک وضعیت. برای رسیدن به این منظور، مراحل، بایدها و دانستنی هایی از این قرار پیش روست: ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۲۳ آبان ۱۳۸۷

اولین جمله ای که درباره اش می شنویم این جمله است: «مورفیوس فکر می کنه اون خودشه». که بعداً می فهمیم واقعیت مسئله از این هم فراتر است و همان طور که مورفیوس به نئو می گفت: «فکر نکن که هستی، بدون که هستی» ما هم بهتر است بگوییم: «مورفیوس فکر نمی کنه، می دونه که اون خودشه». پیشگو در این باره به نئو می گوید: «مورفیوس به تو ایمان داره نئو. هیچکس نه تو و نه حتی من نمی تونه نظرش رو برگردونه. اون به حدی ایمان داره که حاضره زندگی ش رو فدا کنه برای نجات تو.»

   اما نئو کیست؟ کارآگاه اسمیت شناخت محدود و ماشینی خود را از نئو خطاب به او اینطور تشریح می کند: «از قرار معلوم شما صاحب دو زندگی هستید. در یکی ش شما «تامس اندرسن» برنامه نویس یک شرکت معتبر نرم افزاری هستید. شماره تأمین اجتماعی دارید. مالیات می پردازید. و خب، در حمل زباله به خانم صاحبخانه کمک می کنید. زندگی دومتون در فضای کامپیوتره و اونجا شما هکری هستید به نام «نئو» و در عمل به هر خلاف کامپیوتری که قانون منع کرده دست می زنید. یکی از این دو زندگی آینده ش روشنه ولی اون یکی نه.»

  ولی آیا ویژگی های شخصیتی نئو فقط همین هایی است که اسمیت می گوید؟ ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۱۶ آبان ۱۳۸۸

 

در قاب کوچک هفته گذشته درباره این صفحه و ستون «کارگاه مستند» توضیحاتی ارائه نمودیم و پس از تعریف فیلم مستند و بایدهای اولیه آن، سخن به تفاوت برنامه مستند با برنامه داستانی و مرز میان این دو رسید و قرار شد در این هفته به این موضوع بیشتر بپردازیم. به این بحث در ضمن معرفی یکی از تقسیم بندی های کلی مستند خواهیم پرداخت که عبارت است از:

1-  مستند غیربازسازی یا مستندی که در همان زمان روی دادن واقعه، ضبط و ساخته شده و سازنده با رویداد فاصله زمانی نداشته است.

2-  مستندی که با فاصله زمانی نسبت به رویداد، ساخته شده و متکی بر اسناد به جای مانده یا به یاد مانده است. این مستند را «مستند بازسازی» می گویند.

مستند بازسازی خود بر 4 قسم است:

1-   تمام استنادی

2-   نیمه استنادی یا شبه استنادی

3-   بازسازی به صورت اجرای مجدد

4-   نمایشی کردن

در مستند بازسازی تمام استنادی که نام دیگر آن «مستند آرشیوی» است، اسناد مورد استفاده، فیلم و عکس هستند؛ در نیمه استنادی، فیلم و عکس نداریم فلذا از اسناد دیگر موجود بهره می بریم؛ در بازسازی به صورت اجرای مجدد، همان اشخاص حقیقی که رویداد بوسیله آنها رخ داده، فضا را برای ما مجدداً اجرا می کنند؛ و بالاخره در مستند بازسازی نمایشی، هم فضا دوباره ساخته می شود و هم شخصیت ها بازسازی می شوند. اینجاست که دیگر مرز میان فیلم مستند و فیلم داستانی در هم فرو می رود و تفاوت این دو به حداقل می رسد ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۱۶ آبان ۱۳۸۸

مش حسن شیفته گاوش است. اولین باری هم که او را می بینیم این گاو عزیزدردانه را برده صحرا و به دور از چشم نامحرمان در حال قربان صدقه رفتن اوست. مش حسن چنان با عشق و محبت گاوش را می شوید و خشک می کند و نوازشش می کند و با او بازی و شوخی می کند که انگار همه زندگی اش این حیوان زبان بسته است. عجیب اینجاست که واقعاً هم همینطور است. گاو مش حسن همه زندگی اوست. مش حسن زنش را تنها می گذارد و می رود شب را در طویله پیش گاوش می خوابد که خدای نکرده دست بلوری ها به او نرسد و آسیبی به او نرسانند. در میدان روستا حواسش هست که بچه ها چیزی به خورد گاوش ندهند که او را مریض کند. از شهر هم که برمی گردد اول بسم الله از زنش سراغ گاو را می گیرد و از او می پرسد آیا به گاو آب داده است یا نه. مش حسن با گاو حرف می زند و همراهش علف می خورد. او دیوانه گاوش است ...

جام جم - قاب كوچك - شنبه ۹ آبان ۱۳۸۸

کارگاه مستند

کشف حقیقت از واقعیت

قاب کوچک، قاب سیماست. پنجره ای برای «کادره» دیدن یا همان «در قاب» دیدن تولیدات رسانه ملی. روشن است که هر قاب از چهارچوبی بخصوص با شکل و اندازه ای معین ساخته شده که تعیین کننده حد و اندازه (کمیت) و چگونگی (کیفیت) دیدن ماست. بسته به اینکه آثار رادیو، تلویزیون و سینما را در چه قابی و با چه معیاری بنگریم و بر مبنای چه اصولی به قضاوتشان بنشینیم زاویه دیدمان متفاوت خواهد بود. «کارگاه مستند» چنانچه از واژه نخست نام آن (کارگاه) پیداست قصد دارد نگاه به برنامه های سیما را با رویکردی آموزشی و کارگاهی دنبال کند و به جای سنجش تنها، یا همان نقد و بررسی صرف، ملاک و معیار به دست بدهد. در واقع کارگاه مستند هدفش بیشتر فهم و شناخت است تا ارزیابی و نقد و اگر هم جایی از میان برنامه های سیما شاهد مثال می آورد و در اطراف و در باره آن ها بحث می کند از باب ذکر مثال و تطبیق اصول با مصادیق است، نه نقد.

   اما واژه دوم، «مستند». می دانیم که حجم عمده تولیدات سیما را برنامه های مستند تشکیل می دهند و به لحاظ اقتضائات مدیوم هم طبیعی است که تلویزیون بیشتر مستندمحور باشد تا داستانی محور. مستند البته انواع و اقسام گوناگونی دارد که گاهی جز در ویژگی «واقعی» بودن (در مقابل «تخیلی صرف» بودن) ارتباط چندانی با هم ندارند. بعضی از گونه های مستند تلویزیونی مثل مستندهای خبری و گزارشی کمترین قرابت را با مقوله هنر دارند و برخی دیگر به دلیل بهره مندی درست و بجا از عنصر خیال -به گونه ای که به جنبه واقعی موضوع صدمه ای وارد نشود و از آن بالاتر، از دل واقعیت، حقیقت منکشف بشود- عین هنرند، آن هم هنر متعالی و ماندگار. کارگاه مستند به دنبال آن است که به طور اختصاصی به مستند بپردازد. به شناخت چیستی مستند، انواع و اقسام آن، قواعد زیبایی شناسی اش، و به طور کلی بایدها و نباید های مطرح درباره آن. در این میان نمونه هایی از آثار مستند پخش شده از سیما در هر هفته، مصادیق و شاهد مثال های مورد بحث در ستون کارگاه مستند قاب کوچک هفته آینده خواهند بود و سعی می شود از این طریق میان بحث های کلی آموزشی و بحث های موردی و مصداقی پیوندی برقرار شود که در پرتو آن، از معایب هر یک از این دو رویکرد موجود، احتراز گردد و نوشتارها نه ناهمخوان با رویکرد ژورنالیستی روزنامه نگاری باشند و نه بی اعتنا به اصل ماندگاری متن ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۹ آبان ۱۳۸۸

در مظان اتهام است اما بی گناه. یا به عبارت دیگر بدنام است اما بد نیست. درست مثل خیلی دیگر از شخصیت های ماندگار سینمایی که در ابتدا ذهنیتی منفی ازشان داریم و رفته رفته به نادرستی قضاوت زودهنگاممان پی می بریم. این شخصیت ها عموماً نه فقط به تدریج در خصوص بی گناهی شان از ذهن ما رفع ابهام می کنند بلکه تلویحاً دچار نوعی تغییر و تحول درونی هم می شوند تا اگر هم واقعاً رذیله ای شخصیتی در وجودشان هست از بین برود و ما ذره ای در خوب بودنشان تردید نکنیم. شخصیت «سفتون» از این بابت شاید بیش از همه شبیه به شخصیت «هری مورگان» در فیلم «داشتن و نداشتن» باشد. سفتون هم درست مثل هری آدم بی تفاوت و بی خیال و گریزان از دردسری است که مبارز می شود و نقش حیاتی و مهمی را هم در مبارزه ایفا می کند. منتها تفاوت سفتون با هری دراین است که اگر عامل برانگیزاننده هری برای ورود به مبارزه، بیشتر «عشق» بود، عامل برانگیزاننده سفتون، بیش از هر چیز «عدالت» است ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۲ آبان ۱۳۸۸

«هانای» در «سی و نه پله»

هانای «اشتباهی» است! او را عوضی گرفته اند درست مثل شخصیت اول فیلم «مرد عوضی». بی گناه است اما متهم شده به قتل. تصویرش را در روزنامه چاپ کرده اند و پلیس در به در به دنبال اوست. باورتان می شود هانای، همان بچه مثبت کانادایی که در جلسه کذایی اول ماجرا دیدیم، شده است سوژه مهم پلیس انگلستان؛ ارگانی که مثلاً باید مدافع حق باشد اما در حال حاضر گویی به دنبال هر چیز و هر کسی هست جز حقیقت و عدالت.

   هانای شاید در ابتدا با خوش خیالی تمام در پی آن است که پلیس را قانع کند بی گناه است اما رفته رفته می فهمد که نه، راهش این نیست. اینجا کسی سرش برای دادخواهی درد نمی کند. می فهمد که تنها شانسش این است که متهمان اصلی خودشان مجبور شوند خودشان را لو بدهند که در آن صورت، دیگر پلیس اگر بخواهد هم نتواند جانب باطل را بگیرد و حکم بر بی گناهی او ندهد ...