جام جم - قاب کوچک - شنبه ۲۸ آذر ۱۳۸۸

کارگاه مستند

مخاطب مستند: عوام یا خواص؟

یکی از نقایصی که برای فیلم مستند در مقایسه با فیلم داستانی ذکر می کنند نخبه گرایانه بودن و عدم ارتباط برقرار کردن با تماشاگر عام است. می گویند فیلم مستند مخاطب خاص دارد و معمولاً کسانی حوصله تماشای آثار مستند را دارند که بر فرض مثال اهل کتاب خواندن هم هستند و به افزودن بر آگاهی و اطلاعات خود علاقه بخصوص دارند. در اینجا دو مسئله را می بایست بررسی کنیم. یکی اینکه آیا واقعاً چنین است؟ یعنی اینکه آیا مستند ماهیتاً قرار است مخاطب خود را گزینش کند و اختصاص به خواص داشته باشد یا نه اگر این ویژگی را دارد مشکل از ساختار نمونه های مصداقی آن است چنانچه در سینمای داستانی هم آثار بی اعتنا به مخاطب عام زیاد داریم طوری که برای خود یک گونه فیلمسازی شده و نام «فیلم هنری» را هم به غلط از آن خود کرده است. عنوان «فیلم شبه روشنفکرانه» عنوان مناسب تری برای برخی از این باصطلاح فیلم هنری هاست. البته تنها برخی از آن ها نه همه شان؛ چراکه گاهی اتفاق می افتد که فیلمی واقعاً هنری باشد ولی به دلایل موجه نتواند مورد پسند مخاطب عام قرار بگیرد. منتها فقط گاهی! اما مسئله دیگر مورد بحث ما این است که اصلاً این عدم ارتباط با مخاطب عام، نقص است یا مزیت؟ به عبارت دیگر چه نسبتی میان فیلم خوب با عامه پسند بودن یا عدم ارتباط با مخاطب عام وجود دارد؟ ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۱۴ آذر ۱۳۸۸

کارگاه مستند

جذابیت در فیلم مستند

مستند نیز مثل همه دیگر گونه های فیلم سازی برای موفق بودن نیازمند جذابیت است. یک مستند خوب اگر بخواهد چیزی بیشتر از یک سری اطلاعات مصور خشک و بی روح باشد و اگر بخواهد واقعاً هنر به حساب بیاید می بایست جذاب باشد و به دنبال این جذابیت، تأثیرگذار. زیبایی، عنصر جداناشدنی هنر است و جذابیت و زیبایی نیز با هم ارتباطی تنگاتنگ دارند. اما عوامل جذابیت در مستند چه چیزهایی هستند؟ ما که در مستند عشق دختر و پسری نداریم! ژانر جاسوسی و اکشن و نوآر هم همینطور. اصلاً ما در مستند هیچکدام از مواردی را که معمولاً به عنوان جذابیت می شناسند در اختیار نداریم مگر در موارد خاص یعنی در مواردی که موضوع مستند مستقیماً مسائل عشقی یا جنایی و حادثه ای باشد. در آن موارد هم دست مستندساز برای جذب مخاطب به اندازه کارگردان فیلم داستانی و نمایشی باز نیست و نمی تواند هر چه را که تصور می کند و به خیالش می آید به تصویر بکشد. مستندساز در بند واقعیت است و نمی تواند افسار خیال خود را بی هیچ قید و بندی رها کند. البته این محدودیت خیلی وقت ها بیشتر از آنکه به ضرر مستندساز باشد به سود اوست. راست گفته اند که محدودیت خلاقیت می آورد. تا نقص و محدودیتی نباشد احساس نیازی نیز برای خلق وجود نخواهد داشت و در نتیجه خلاقیت نیز مجالی برای ظهور و بروز ندارد.

   از نمونه های این خلاقیت، معادل سازی برای عوامل جذابیت فیلم داستانی/ نمایشی (نظیر عشق و ترس و خنده) در فیلم مستند است یعنی اینکه به جای «آفریدن» موقعیت عاشقانه و ترسناک و طنزآمیز (که در فیلم مستند به دلیل عدم تسلط بر وقایع قادر به آن نیستیم) سعی کنیم لحظات عاشقانه و ترسناک و طنزآمیز واقعیت را از دل آن بیرون بکشیم و به عبارتی این لحظات را «کشف» و برای خودمان شکار کنیم ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۱۴ آذر ۱۳۸۸

   مقدمه باید القاکننده و تداعی گر باشد. باید شمایی اجمالی از موضوع را نشان بدهد و در عین حال خود موضوع را نشان ندهد. باید تماشاگر را به حدس و گمان وادارد و اینگونه او را در پی گیری ادامه اثر ترغیب نماید. اما پس از این مرحله نوبت به تدوین می رسد که باید به خوبی وظیفه خود را انجام دهد تا اثر مقدمه کامل شود. تدوین خوب تدوینی است که به موجب آن مخاطب، لحظه به لحظه احساس کند چیزی را فهمیده و بعد ببیند اشتباه کرده است و در عین حال حس نکند سر او کلاه گذاشته اند و فریبش داده اند. در واقع دو شاخص نمایانگر تدوین خوب عبارت است از ...

جام جم - قاب كوچك - شنبه ۳۰ آبان ۱۳۸۸

   اما پس از فراگیری این آموزه بنیادین حالا می خواهیم بدانیم برای غلبه بر تکنیک و پختگی در فرم چه باید بکنیم. اساتید فن می گویند راهش مداومت و استمرار در کار هنری است و علاوه بر آن انتخاب یک موضوع خاص که به ذوقمان بیشتر چنگ می زند و ما را بیشتر به خود فرا می خواند و آن گاه مستغرق شدن در آن موضوع و دلبستگی پیدا کردن نسبت به آن و سرانجام به مثابه یک کانال، حفاری کردن و راه یافتن به اعماق ناپیدا و جوانب ناشناخته آن موضوع محدود و خاص ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۲۳ آبان ۱۳۸۸

فیلم مستند، بازنمایی هنرمندانه واقعیت است. نوعی مشاهده دیگرگونه واقعیات و انتقال این مشاهده تازه به مخاطب. از این رو پیداست که در حوزه هنر فیلم مستند –و به طور کلی در مقوله هنر- بازتاب بی واسطه یا نمایش مستقیم و بی کم و کاست واقعیت جایی ندارد. به عبارت دیگر تقلید یا کپی (رونوشت برداری) از واقعیت، هدف و انگیزه در بازنمایی نیست. هرگاه معنای واقعی بازنمایی و ارتباط آن را با مقوله مشاهده هنرمندانه به درستی دریافتیم خواهیم دانست که بازسازی در سینمای مستند نیز با همین بازنمایی است که آغاز می شود. بازنمایی مراتب، درجات و کیفیات گوناگون و کاربردهای متفاوتی در هنر مستندسازی دارد. استاد احمد ظابطی جهرمی دراین زمینه مقاله ای دارد با عنوان «نگرش مستند در هنر، بویژه در سینما» که در کتاب «سی سال سینما» نشر نی، 1387 به چاپ رسیده و راهنمای خوبی برای علاقمندان پی گیری تخصصی این مبحث است.

   در تعریف بازسازی گفته اند: بازسازی عبارت است از دوباره به وجود آوردن یا ایجاد یک موقعیت برای تجدید یا تکرار یک رویداد، یک عمل یا یک وضعیت. برای رسیدن به این منظور، مراحل، بایدها و دانستنی هایی از این قرار پیش روست: ...

جام جم - قاب کوچک - شنبه ۱۶ آبان ۱۳۸۸

 

در قاب کوچک هفته گذشته درباره این صفحه و ستون «کارگاه مستند» توضیحاتی ارائه نمودیم و پس از تعریف فیلم مستند و بایدهای اولیه آن، سخن به تفاوت برنامه مستند با برنامه داستانی و مرز میان این دو رسید و قرار شد در این هفته به این موضوع بیشتر بپردازیم. به این بحث در ضمن معرفی یکی از تقسیم بندی های کلی مستند خواهیم پرداخت که عبارت است از:

1-  مستند غیربازسازی یا مستندی که در همان زمان روی دادن واقعه، ضبط و ساخته شده و سازنده با رویداد فاصله زمانی نداشته است.

2-  مستندی که با فاصله زمانی نسبت به رویداد، ساخته شده و متکی بر اسناد به جای مانده یا به یاد مانده است. این مستند را «مستند بازسازی» می گویند.

مستند بازسازی خود بر 4 قسم است:

1-   تمام استنادی

2-   نیمه استنادی یا شبه استنادی

3-   بازسازی به صورت اجرای مجدد

4-   نمایشی کردن

در مستند بازسازی تمام استنادی که نام دیگر آن «مستند آرشیوی» است، اسناد مورد استفاده، فیلم و عکس هستند؛ در نیمه استنادی، فیلم و عکس نداریم فلذا از اسناد دیگر موجود بهره می بریم؛ در بازسازی به صورت اجرای مجدد، همان اشخاص حقیقی که رویداد بوسیله آنها رخ داده، فضا را برای ما مجدداً اجرا می کنند؛ و بالاخره در مستند بازسازی نمایشی، هم فضا دوباره ساخته می شود و هم شخصیت ها بازسازی می شوند. اینجاست که دیگر مرز میان فیلم مستند و فیلم داستانی در هم فرو می رود و تفاوت این دو به حداقل می رسد ...

جام جم - قاب كوچك - شنبه ۹ آبان ۱۳۸۸

کارگاه مستند

کشف حقیقت از واقعیت

قاب کوچک، قاب سیماست. پنجره ای برای «کادره» دیدن یا همان «در قاب» دیدن تولیدات رسانه ملی. روشن است که هر قاب از چهارچوبی بخصوص با شکل و اندازه ای معین ساخته شده که تعیین کننده حد و اندازه (کمیت) و چگونگی (کیفیت) دیدن ماست. بسته به اینکه آثار رادیو، تلویزیون و سینما را در چه قابی و با چه معیاری بنگریم و بر مبنای چه اصولی به قضاوتشان بنشینیم زاویه دیدمان متفاوت خواهد بود. «کارگاه مستند» چنانچه از واژه نخست نام آن (کارگاه) پیداست قصد دارد نگاه به برنامه های سیما را با رویکردی آموزشی و کارگاهی دنبال کند و به جای سنجش تنها، یا همان نقد و بررسی صرف، ملاک و معیار به دست بدهد. در واقع کارگاه مستند هدفش بیشتر فهم و شناخت است تا ارزیابی و نقد و اگر هم جایی از میان برنامه های سیما شاهد مثال می آورد و در اطراف و در باره آن ها بحث می کند از باب ذکر مثال و تطبیق اصول با مصادیق است، نه نقد.

   اما واژه دوم، «مستند». می دانیم که حجم عمده تولیدات سیما را برنامه های مستند تشکیل می دهند و به لحاظ اقتضائات مدیوم هم طبیعی است که تلویزیون بیشتر مستندمحور باشد تا داستانی محور. مستند البته انواع و اقسام گوناگونی دارد که گاهی جز در ویژگی «واقعی» بودن (در مقابل «تخیلی صرف» بودن) ارتباط چندانی با هم ندارند. بعضی از گونه های مستند تلویزیونی مثل مستندهای خبری و گزارشی کمترین قرابت را با مقوله هنر دارند و برخی دیگر به دلیل بهره مندی درست و بجا از عنصر خیال -به گونه ای که به جنبه واقعی موضوع صدمه ای وارد نشود و از آن بالاتر، از دل واقعیت، حقیقت منکشف بشود- عین هنرند، آن هم هنر متعالی و ماندگار. کارگاه مستند به دنبال آن است که به طور اختصاصی به مستند بپردازد. به شناخت چیستی مستند، انواع و اقسام آن، قواعد زیبایی شناسی اش، و به طور کلی بایدها و نباید های مطرح درباره آن. در این میان نمونه هایی از آثار مستند پخش شده از سیما در هر هفته، مصادیق و شاهد مثال های مورد بحث در ستون کارگاه مستند قاب کوچک هفته آینده خواهند بود و سعی می شود از این طریق میان بحث های کلی آموزشی و بحث های موردی و مصداقی پیوندی برقرار شود که در پرتو آن، از معایب هر یک از این دو رویکرد موجود، احتراز گردد و نوشتارها نه ناهمخوان با رویکرد ژورنالیستی روزنامه نگاری باشند و نه بی اعتنا به اصل ماندگاری متن ...